De Dag van de Arbeid: waarom 1 mei van ons is
Een korte geschiedenis van de internationale Dag van de Arbeid en haar betekenis voor de arbeidersbeweging.
Publicatie: 1 mei 2026
Dit artikel is gebaseerd op een Twitter-thread die ik een paar jaar geleden schreef ter gelegenheid van de Dag van de Arbeid. Die thread was een korte poging om de rijke geschiedenis van 1 mei in begrijpelijke taal samen te vatten. Voor Volkscentrum heb ik de tekst herschreven, uitgebreid en voorzien van bronnen.
I. De oorsprong van 1 mei
Vandaag is het 1 mei, de internationale Dag van de Arbeid. Dit is de dag van de werkende mensen over de hele wereld. Maar wat is deze dag eigenlijk? En waarom vieren we haar?
De oorsprong van de Dag van de Arbeid gaat terug naar het einde van de negentiende eeuw. Arbeiders in de Verenigde Staten begonnen zich te organiseren voor betere arbeidsomstandigheden, eerlijke lonen en een achturige werkdag. De norm was destijds twaalf uur per dag, zeven dagen per week. Kinderarbeid was wijdverspreid, veiligheidsvoorschriften bestonden nauwelijks, en wie zich uitsprak werd ontslagen of erger. [1]
Een van de belangrijkste figuren uit deze arbeidersbeweging was Peter J. McGuire, medeoprichter van de American Federation of Labor (AFL). Hij stelde voor om een dag in het leven te roepen waarop arbeiders en hun bijdragen aan de samenleving zouden worden geeerd. Het idee was simpel maar krachtig: als het kapitalisme draait op de arbeid van gewone mensen, dan verdienen die mensen minstens een dag van erkenning en solidariteit. [2]
II. De eerste actiedagen en de strijd om de achturige werkdag
De vakbond AFL organiseerde op 1 mei 1880 een nationale actiedag, waarbij een sector staakte terwijl andere sectoren de stakingskas aanvulden om de stakers door te betalen. Dit was een ingenieus systeem van onderlinge solidariteit: de arbeiders begrepen dat hun kracht lag in eenheid, niet in individueel verzet. [3]
In oktober 1884 hielden de gilden en vakbonden van de Verenigde Staten een algemene vergadering. Daar werd unaniem besloten dat 1 mei 1886 de datum zou worden waarop het achturige systeem de norm moest worden. Dit was geen beleefd verzoek aan de bazen. Het was een ultimatum van de georganiseerde arbeidersklasse. [1]
Op de geprikte datum van 1 mei 1886 namen honderdduizenden arbeiders deel aan stakingen en bijeenkomsten over heel het land. De klassieke leus was: "Acht uur werk, acht uur rust, acht uur voor wat we zelf bepalen om te doen." Deze woorden vatten het hele principe samen: arbeid is noodzakelijk, maar de mens is meer dan een productiemiddel. [4]
III. De Haymarket-affaire en de bloedige prijs van verzet
De stakingen van 1886 verliepen niet overal even vreedzaam. In Chicago escaleerde de situatie op 4 mei op het Haymarket Square, toen een onbekende een bom gooide naar de politie die een arbeidersbijeenkomst probeerde te ontbinden. De politie opende het vuur op de menigte. Het resultaat: meerdere doden onder zowel agenten als arbeiders. [5]
De Amerikaanse staat gebruikte het incident als excuus om de arbeidersbeweging te criminaliseren. Acht anarchistische vakbondsleiders werden gearresteerd en berecht in een showproces. Vier van hen werden opgehangen, ondanks dat er geen enkel bewijs was dat zij de bom hadden gegooid. Deze mannen werden later bekend als de Haymarket-martelaren en hun executie maakte van 1 mei een wereldwijd symbool van arbeidersverzet en staatsgeweld. [5]
Het is belangrijk om te begrijpen dat de reactie van de Amerikaanse staat bij Haymarket geen uitzondering was. Overal ter wereld, van de Parijse Commune tot de stakingen in het Ruhrgebied, reageerden heersende kapitalistische klasse met geweld wanneer arbeiders hun rechten opeisten. De Haymarket-affaire bevestigt dit patroon.
IV. De internationalisering van 1 mei
Op 1 mei 1890 werd de eerste internationale Dag van de Arbeid gevierd met grote demonstraties voor de achturige werkdag in verschillende landen. De beweging was niet langer Amerikaans: ze was wereldwijd geworden. Van Parijs tot Berlijn, van Londen tot Buenos Aires gingen arbeiders de straat op. [6]
Alleen in de Verenigde Staten had de staking in eerste instantie direct succes, waar de timmerlieden in sommige staten de achturige werkdag kregen. Maar de symbolische kracht was overal voelbaar. Het bewees dat arbeiders over landsgrenzen heen dezelfde belangen deelden en dezelfde vijand hadden: het kapitaal.
Op het congres van de Tweede Internationale in 1891 werd besloten om van de Dag van de Arbeid een jaarlijkse traditie te maken. Uit het congres kwamen drie hoofddoelen: de strijd voor de achturige werkdag, het pleiten voor andere arbeidsrechten, en het behoud van vrede tussen volkeren. Dit laatste doel is opvallend vooruitstrevend. De socialistische beweging begreep toen al dat oorlog een instrument was van de heersende klasse om arbeiders tegen elkaar op te zetten. [7]
V. 1 mei vandaag: waarom deze dag van ons is
De drie hoofddoelen van de Tweede Internationale zijn vandaag nog steeds actueel. De achturige werkdag wordt in veel sectoren uitgehold door flexibilisering, onbetaald overwerk en de gig-economie. Arbeidsrechten staan onder druk door anti-stakingswetten en het ondermijnen van vakbonden. En de vredeseis is relevanter dan ooit in een wereld van imperialistische oorlogen en een groeiende wapenindustrie.
De Dag van de Arbeid is daarom geen nostalgische herinnering aan het verleden. Het is een levende traditie die ons eraan herinnert dat niets wat we hebben als arbeiders vanzelf is gekomen. Elke sociale verworvenheid is bevochten door mensen die hun baan, hun vrijheid en soms hun leven riskeerden.
In Nederland is 1 mei geen officiële feestdag. Dat zegt alles. In een land waar dagen als Koningsdag vrije dagen zijn, is er geen ruimte gemaakt voor de dag van de werkende mens. De bourgeoisie viert zichzelf, maar gunt de arbeider geen dag van bezinning op zijn eigen geschiedenis.
Toch gaan er elk jaar duizenden mensen de straat op. Vakbonden, socialistische partijen, studentenbewegingen en migrantenorganisaties marcheren samen. Ze eisen hogere lonen, betere arbeidsomstandigheden, betaalbare huisvesting en een einde aan de race naar de bodem die het neoliberalisme ons heeft opgelegd. Zo ook vandaag weer in onder andere Amsterdam, waar ik zelf bij ben.
De Dag van de Arbeid herinnert ons eraan dat de arbeidersklasse een internationale klasse is. De grenzen die ons verdelen zijn kunstmatig. De Bengaalse textielarbeidster, de Poolse vrachtwagenchauffeur, de Nederlandse verpleegkundige en de Amerikaanse pakketbezorger delen dezelfde fundamentele belangen. Op 1 mei erkennen we dat en staan we samen.
Dus aan iedereen die werkt voor een loon, die zijn lichaam of geest verkoopt om de rekeningen te betalen: deze dag is van jou. Of je vrij bent, vrij hebt genomen, of alsnog werkt deze dag, gebruik vandaag om na te denken over de wereld die we samen kunnen bouwen. Een wereld zonder uitbuiting en zonder de dictatuur van het kapitaal over ons leven.
Fijne Dag van de Arbeid.
Bronvermelding
[01] Eight-hour day (Wikipedia, en.wikipedia.org/wiki/Eight-hour_day)
[02] Peter J. McGuire and the Origins of Labor Day (U.S. Department of Labor, dol.gov)
[03] The AFL-CIO: A Brief History (AFL-CIO, aflcio.org)
[04] 1886 May Day Strikes (libcom.org)
[05] Haymarket affair (Wikipedia, en.wikipedia.org/wiki/Haymarket_affair)
[06] May Day: The Real Labor Day (Industrial Workers of the World, iww.org)
[07] Resolutions of the International Socialist Congress, Brussels 1891 van FRIEDRICH ENGELS e.a. (marxists.org)