Volkscentrum

Socialistisch educatief webblog

Het fascisme van de Westerse liberaal

Over klassensamenwerking en imperialisme met een laagje roze verf

Wie het woord fascisme hoort, denkt aan Hitler, Mussolini en marcherende zwarthemden. Het fascisme lijkt dan iets dat van buitenaf komt, een ziekte die een gezonde democratie aanvalt. De liberaal ziet zichzelf graag als het medicijn. In dit artikel kijken we er anders naar. Het fascisme groeit uit dezelfde grond als de liberale democratie: de heerschappij van het kapitaal. Liberalen en sociaaldemocraten zijn geen fascisten. Toch delen ze er de wortels mee. In de geschiedenis waren het bovendien vaak de nette burgerlijke politici die het fascisme binnenlieten.

Wat is fascisme?

Over de vraag wat fascisme is, zijn bibliotheken vol geschreven. Veel geleerden kijken vooral naar ideeën. De Britse historicus Roger Griffin omschrijft fascisme bijvoorbeeld als een ultranationalisme dat draait om de wedergeboorte van de natie.[1] Zo'n definitie zegt veel over hoe fascisten over zichzelf praten. Over de vraag wie er beter van wordt, zegt ze weinig.

De Bulgaarse communist Georgi Dimitrov gaf in 1935 een antwoord dat juist bij die vraag begint. Op het Zevende Wereldcongres van de Communistische Internationale omschreef hij het fascisme aan de macht als volgt:

Het fascisme aan de macht is de open terroristische dictatuur van de meest reactionaire, meest chauvinistische en meest imperialistische elementen van het financierskapitaal.[2]

Voor Dimitrov is fascisme dus geen apart economisch systeem. Het is een vorm van burgerlijke heerschappij. Onder het fascisme blijven de fabrieken, de banken en de grote bedrijven in dezelfde handen. Wat verandert, is de manier waarop de bourgeoisie regeert. Dimitrov zei het zo:

De komst van het fascisme aan de macht is geen gewone opvolging van de ene burgerlijke regering door een andere. Het is de vervanging van de ene staatsvorm van de klassenheerschappij van de bourgeoisie, de burgerlijke democratie, door een andere vorm: de open terroristische dictatuur.[2]

Burgerlijke democratie en fascisme zijn in deze opvatting twee vormen van dezelfde klassenheerschappij. In rustige tijden regeert het kapitaal liever via parlementen, overleg en verkiezingen. Dat is goedkoper en stabieler. Komt die orde in gevaar, door een diepe crisis of een sterke arbeidersbeweging, dan grijpt het meest reactionaire deel van het kapitaal naar de harde vorm. Dimitrov waarschuwde dat dit zelden in één keer gebeurt. Burgerlijke regeringen zetten vooraf meestal een reeks reactionaire stappen, die de weg voor het fascisme vrijmaken.

In Nederland is deze definitie nog altijd het uitgangspunt van de AFVN/Bond van Antifascisten, opgericht door de communistische oud-verzetsstrijders Henk en Alie van Luttikhuizen. De AFVN wil de strijd tegen fascisme en racisme met elkaar verbinden, strijdt voor vrede en vriendschap tussen de volkeren, en wil het perspectief op een socialistische samenleving levend houden.[3] Die drie dingen horen bij elkaar. Wie het fascisme ziet als een vorm van kapitalistische heerschappij, kan het niet bestrijden zonder ook het kapitalisme ter discussie te stellen.

Dimitrovs definitie was ook een correctie op de eigen beweging. In de jaren daarvoor noemde de Komintern de sociaaldemocratie “sociaalfascisme”, in navolging van een uitspraak van Stalin uit 1924.[4] Daardoor stonden communisten en sociaaldemocraten in Duitsland lijnrecht tegenover elkaar, terwijl de nazi's aan de macht kwamen. Na 1935 koos de Komintern voor het volksfront: samenwerking met sociaaldemocraten en liberalen tegen het fascisme. De kritiek op de sociaaldemocratie bleef. Communisten namen voortaan het verschil tussen een parlementaire democratie en een terreurdictatuur serieus.

Wat Paxton toevoegt

De Amerikaanse historicus Robert Paxton is geen marxist. In zijn boek The Anatomy of Fascism uit 2004 kijkt hij vooral naar wat fascisten deden, minder naar wat ze zeiden.[5] Hij beschrijft het fascisme als een proces in vijf fasen: het ontstaan van een beweging, het wortel schieten in het politieke systeem, het verkrijgen van de macht, het uitoefenen van de macht, en ten slotte radicalisering of verval.

Zijn belangrijkste inzicht gaat over de derde fase. Mussolini en Hitler hebben de macht nooit veroverd, hoe graag hun propaganda dat ook beweerde. Ze kregen die macht. In oktober 1922 vroeg koning Victor Emanuel III Mussolini om een regering te vormen. Mussolini reisde daarvoor met de nachttrein uit Milaan naar Rome. Zijn zwarthemden trokken pas door de hoofdstad toen hij al benoemd was. In januari 1933 benoemde president Hindenburg Hitler tot kanselier, na een deal met de conservatieve politicus Franz von Papen. De nazi's hadden kort daarvoor bij de verkiezingen van november 1932 juist stemmen verloren, en hun partijkas was bijna leeg.

Volgens Paxton kwamen fascisten alleen aan de macht als de gevestigde elites hen binnenlieten. Conservatieve politici, grootgrondbezitters, industriëlen en legerleiders waren bang voor de linkse arbeidersbeweging. Ze dachten het fascisme te kunnen gebruiken en daarna te kunnen beheersen. Paxton noemt vier voorwaarden: polarisatie, een politieke impasse, massale mobilisatie tegen vijanden binnen en buiten het land, en medeplichtigheid van de bestaande elites.

Paxton is kritisch op de marxistische uitleg. Volgens hem heeft het grote bedrijfsleven het fascisme niet bedacht, en gaf het vaak de voorkeur aan gewone conservatieve leiders. Toch komen Dimitrov en Paxton op hetzelfde punt uit. Het fascisme komt niet als een storm van buiten. De heersende klasse zet zelf de deur open, op het moment dat ze haar eigen orde in gevaar ziet. Daarmee verschuift de vraag. Wie stond er bij die deur, en waarom?

Gedeelde wortels

Liberalen en sociaaldemocraten zien zichzelf als de tegenpool van het fascisme. Op het gebied van burgerrechten klopt dat ook. Op drie andere punten staan ze er dichter bij dan ze denken: klassensamenwerking, nationalisme en imperialisme met een progressieve rechtvaardiging.

Klassensamenwerking

In De doctrine van het fascisme schreef Mussolini:

Het fascisme ontkent ook het onveranderlijke en onherstelbare karakter van de klassenstrijd, dat de natuurlijke uitkomst is van deze economische opvatting van de geschiedenis. Bovenal ontkent het dat de klassenstrijd de doorslaggevende kracht is bij maatschappelijke veranderingen.[6]

Het fascisme wilde de klassenstrijd dus niet winnen. Het wilde haar ontkennen en laten verdwijnen in de eenheid van de natie. Mussolini werkte dat verder uit:

Het fascisme erkent de echte behoeften waaruit het socialisme en de vakbeweging zijn ontstaan. Het geeft ze het gewicht dat ze verdienen in het gilden- of corporatieve stelsel, waarin uiteenlopende belangen op elkaar worden afgestemd en in harmonie worden gebracht binnen de eenheid van de staat.

In het fascistische Italië betekende dit dat vrije vakbonden verdwenen. Werkgevers en arbeiders werden samengebracht in corporaties onder toezicht van de staat. De bazen hielden hun bezit. De arbeiders verloren hun recht om te staken.

Het liberalisme en de sociaaldemocratie verbieden vakbonden niet. Toch zoeken ook zij geen einde aan de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal. Ze zoeken samenwerking, in het belang van “de economie” of “het land”. Die samenwerking valt keer op keer uit in het voordeel van wie de meeste macht heeft.

Een duidelijk voorbeeld kwam in 2022 uit de Verenigde Staten. De spoorwerkers dreigden te staken, onder meer voor betaald ziekteverlof. President Biden riep het Congres op om een akkoord op te leggen dat een deel van de vakbonden had afgewezen. Hij zei daarover:

“Maar op dit cruciale moment voor onze economie, midden in de feestdagen, mogen we niet toelaten dat onze sterke overtuiging dat werknemers betere uitkomsten verdienen, diezelfde werknemers de voordelen ontneemt van het akkoord dat ze hebben bereikt, en dit land in een verwoestende stillegging van het goederenvervoer per spoor stort.”[7]

Op 2 december 2022 tekende Biden de wet die de staking verbood. Het ziekteverlof zat er niet in. De arbeiders moesten wijken voor het belang van de natie, in woorden die Mussolini zo had kunnen gebruiken.

Nederland kent zijn eigen versie van wat Mussolini “de eenheid van de staat” noemde: het poldermodel. Werkgevers, vakbonden en overheid zitten samen aan tafel in de Sociaal-Economische Raad en de Stichting van de Arbeid. Het doel is overleg en consensus, in het belang van “de Nederlandse economie”. Het bekendste voorbeeld is het Akkoord van Wassenaar uit 1982.[8] De vakbeweging stemde in met loonmatiging. In ruil daarvoor kwam er arbeidstijdverkorting en de belofte van meer banen. Het akkoord wordt nog altijd geprezen als het begin van het Nederlandse succesverhaal. De vraag is: succes voor wie? De winsten van bedrijven herstelden zich snel. Het deel van het nationaal inkomen dat naar lonen ging, daalde in de jaren daarna flink.

Het poldermodel is geen fascisme. Vakbonden zijn vrij, er zijn verkiezingen en niemand wordt opgepakt omdat hij staakt. Toch is de gedachte erachter verwant. Het klassenconflict wordt weggeorganiseerd in overlegorganen, in plaats van uitgevochten. De vakbond wordt een partner van het kapitaal, met als taak de eigen leden rustig te houden.

In Duitsland zie je hetzelfde patroon. Tussen 2003 en 2005 voerde de sociaaldemocratische kanselier Gerhard Schröder samen met De Groenen de Agenda 2010 en de Hartz-hervormingen in. Werklozen kregen een lagere uitkering en meer plichten. Er ontstond een grote sector met lage lonen. Een rechtse regering had dit veel moeilijker voor elkaar gekregen. Een sociaaldemocratische regering kon de vakbonden en de eigen achterban stil houden.

De natie boven alles

Het fascisme zet de natie boven alles. Liberalen en sociaaldemocraten zeggen dat ze daar afstand van nemen. Toch volgen ook zij de vlag zodra het erop aankomt. Op 4 augustus 1914 stemde de Duitse SPD in de Rijksdag voor de oorlogskredieten. De Tweede Internationale viel daarmee uiteen. Arbeiders uit verschillende landen schoten elkaar dood, met de zegen van hun eigen sociaaldemocratische partijen. Lenin noemde dit sociaalchauvinisme: socialisme in woorden, chauvinisme in daden.[9]

Die lijn loopt door tot vandaag. In 1999 bombardeerde de NAVO Joegoslavië zonder mandaat van de VN-Veiligheidsraad. In Duitsland gebeurde dat onder een regering van SPD en De Groenen, in Groot-Brittannië onder Labour en in Nederland onder het tweede kabinet-Kok, met de PvdA aan het roer. Nederlandse F-16's deden mee. In 2003 viel de Britse Labour-premier Tony Blair samen met de Verenigde Staten Irak binnen.

In december 2002 vatte de Duitse sociaaldemocratische minister van Defensie Peter Struck deze houding samen in één zin. De veiligheid van Duitsland, zei hij, wordt ook in de Hindoekoesj verdedigd.[10] De Duitse grens lag ineens in Afghanistan. Het eigen land staat boven alles, en mag overal ter wereld verdedigd worden.

Twintig jaar later, in oktober 2022, hield Josep Borrell een toespraak voor jonge diplomaten in Brugge. Borrell was toen de hoogste diplomaat van de Europese Unie, en is lid van de Spaanse sociaaldemocratische partij PSOE. Europa, zei hij, is een tuin. De rest van de wereld noemde hij grotendeels een jungle, die de tuin zou kunnen binnendringen.[11] De tuiniers moesten daarom zelf de jungle in. Borrell bood later excuses aan en zei dat hij het niet racistisch had bedoeld. Het beeld zegt genoeg. Het is de oude koloniale verdeling van de wereld in beschaving en wildernis, uitgesproken door het nette, liberale midden.

Wie betaalt de oorlog?

Dimitrov waarschuwde in 1935 dat het fascisme en de voorbereiding van oorlog hand in hand gaan. De oorlogskoers van vandaag laat zien hoe nationalisme en klassenpolitiek samenvallen. Op de NAVO-top in Den Haag in juni 2025 spraken de lidstaten af dat ze tegen 2035 vijf procent van hun bruto binnenlands product besteden aan defensie en wat daarmee samenhangt.[12] Voor Nederland gaat het om vele miljarden per jaar extra. Dat geld moet ergens vandaan komen. In de praktijk betekent het druk op de zorg, de sociale zekerheid en de volkshuisvesting.

Tegen die top organiseerde Volkeren Voor Vrede manifestaties in Den Haag, met steun van de AFVN. Volkeren Voor Vrede noemt de NAVO een offensieve organisatie, die haar oorlogen altijd op het grondgebied van anderen voert. De groep eist dat Nederland geen wapens meer naar oorlogsgebieden stuurt, zich inzet als bemiddelaar voor diplomatieke oplossingen en uit de NAVO stapt.[13] Volgens Volkeren Voor Vrede is de strijd voor sociale zekerheid nauw verbonden met de strijd tegen de NAVO.

Dat is precies het punt. De arbeidersklasse betaalt twee keer voor de oorlog: met bezuinigingen thuis, en uiteindelijk met de levens van haar kinderen aan het front. De wapenindustrie verdient er in beide gevallen aan. Wie in naam van “onze veiligheid” de verzorgingsstaat afbreekt om de bewapening te betalen, vraagt de arbeiders opnieuw om offers te brengen voor de natie. Dat is dezelfde klassensamenwerking, nu in oorlogstijd.

Imperialisme met een laagje roze verf

Het verschil met het fascisme zit vaak in de rechtvaardiging. Waar het fascisme openlijk sprak over ras en levensruimte, spreekt de liberaal over mensenrechten. Afghanistan moest bezet worden voor de rechten van vrouwen. Palestina zou geen vrijheid verdienen, omdat de Palestijnen homofoob zouden zijn. Achter die woorden staat hetzelfde idee: het Westen is beter, en mag de rest van de wereld daarom onderwerpen.

De Amerikaanse onderzoeker Jasbir Puar gaf dit verschijnsel in 2007 een naam: homonationalisme.[14] Het Westen presenteert zichzelf als beschermer van lhbtiq+-personen, en gebruikt dat beeld om oorlog, bezetting en harde grenzen te rechtvaardigen. Israël doet dit bijvoorbeeld door zich te presenteren als het enige veilige land voor lhbtiq+-personen in het Midden-Oosten, terwijl het de Palestijnen onderdrukt. Dit heet ook wel pinkwashing: imperialisme met een laagje roze verf.

De Italiaanse sociologe Sara Farris beschreef in 2017 iets vergelijkbaars voor vrouwenrechten. Zij noemt het femonationalisme.[15] Rechtse partijen, maar ook sommige feministen, gebruiken de rechten van vrouwen om moslims en migranten af te schilderen als achterlijk en gevaarlijk. De migrantenvrouw moet worden gered. Ondertussen belanden juist zij in de schoonmaak en de zorg, voor een laag loon.

In Nederland kennen we dit goed. Pim Fortuyn noemde de islam een achterlijke cultuur en verdedigde dat met een beroep op zijn eigen homoseksualiteit. Geert Wilders bouwde daarop voort. De AFVN ziet in anti-islampartijen als de LPF en de PVV de stroming die vandaag de rol van het fascisme vervult.[3] Hoe je die vergelijking ook weegt, het mechanisme is duidelijk. Het racisme richt zich op de onderste lagen van de arbeidersklasse en verdeelt die klasse langs lijnen van afkomst en geloof. Wat aan de rechterkant begon, werd daarna gewoon in het midden. De missie in Uruzgan werd verkocht als een opbouwmissie, met beelden van meisjes die weer naar school konden.

De grens als klassengrens

Ook in het migratiebeleid raken liberale en extreemrechtse politiek elkaar. Liberalen staan vaak open voor arbeidsmigratie. De reden is minder edel dan het lijkt. Migranten vormen een goedkope en kwetsbare onderklasse, die werkt voor lonen waar weinig anderen voor willen werken. In Nederland halen we arbeidsmigranten binnen voor de distributiecentra, de slachthuizen en de kassen. In 2020 schreef een overheidsteam onder leiding van Emile Roemer dat deze mensen vaak behandeld worden als tweederangsburgers, met een woning en een contract die allebei afhangen van dezelfde werkgever.[16]

Wie niet nuttig is voor de arbeidsmarkt, moet buiten blijven. In juli 2023 vlogen de liberale premier Mark Rutte, Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en de Italiaanse premier Giorgia Meloni naar Tunis. Daar sloten ze een migratiedeal met president Kais Saied.[17] Tunesië kreeg honderden miljoenen euro's in het vooruitzicht, in ruil voor het tegenhouden van migranten. Mensenrechtenorganisaties waarschuwden voor de autoritaire koers van Saied. Er kwamen berichten dat migranten in de woestijn werden achtergelaten. De deal ging toch door en moest dienen als voorbeeld voor akkoorden met andere landen.

Meloni leidt Fratelli d'Italia, een partij met wortels in de neofascistische MSI. Rutte was jarenlang het gezicht van het nette, liberale Europa. In Tunis stonden ze schouder aan schouder.

Wie zet de deur open?

Paxton laat zien dat het fascisme via de achterdeur aan de macht komt, met hulp van gevestigde partijen. Dimitrov laat zien dat burgerlijke regeringen die deur vooraf al op een kier zetten met reactionaire maatregelen. Wie naar het Europa van nu kijkt, ziet dat patroon terug. Liberale en christendemocratische partijen nemen de taal van extreemrechts over: over “ongecontroleerde migratie”, over “onze normen en waarden”, over de islam. Ze sluiten deals met autoritaire leiders om vluchtelingen tegen te houden. In Nederland ging de VVD in 2024 een kabinet in met de PVV als grootste partij.

Dat maakt Nederland vandaag geen fascistisch land. Paxton benadrukt zelf dat zijn fasen geen vaste route zijn, en dat de meeste fascistische bewegingen nooit verder kwamen dan de eerste twee. De les is een andere. Het liberale midden is geen dam tegen het fascisme. Historisch gezien was het eerder de sluiswachter.

Wat dit betekent voor links

Wie het fascisme wil bestrijden, kan daarom niet vertrouwen op het liberale midden. Liberalen delen met het fascisme de afkeer van de klassenstrijd, het geloof in de eigen natie en de wil om de rest van de wereld te onderwerpen, ook al gebruiken ze andere woorden. In een crisis kiezen ze voor orde en eigendom, en zelden voor de arbeidersklasse.

Het Nederlandse antifascisme heeft zelf laten zien waar de echte kracht zit. Op 25 en 26 februari 1941 legden tienduizenden arbeiders in Amsterdam het werk neer, uit protest tegen de razzia's op Joodse mannen. De staking breidde zich uit naar de Zaanstreek, Haarlem, Utrecht en Hilversum. Ze werd georganiseerd door de toen verboden CPN, en was een van de eerste massale acties tegen de Jodenvervolging in bezet Europa. Dat verzet kwam van onderop, van arbeiders in de werkplaatsen, op de trams en in de havens. Veel burgerlijke bestuurders bleven ondertussen gewoon op hun post.

Samenwerking tegen het directe gevaar van extreemrechts blijft soms nodig. Dat is de les van het volksfront. Links mag daarbij nooit zijn eigen analyse en zijn eigen organisatie inleveren. De beste verdediging tegen het fascisme is een arbeidersbeweging die sterk genoeg is om de crisis zelf op te lossen, voordat de heersende klasse naar de harde vorm grijpt. Daar hoort internationale solidariteit bij, met de volkeren die de rekening betalen voor de Europese tuin, en verzet tegen de oorlogen die in onze naam worden gevoerd.

Na de bevrijding van het concentratiekamp Buchenwald, in april 1945, legden de overlevenden een eed af. De AFVN en Volkeren Voor Vrede dragen die eed nog altijd uit. Twee zinnen eruit vatten de opdracht van dit artikel samen:

De vernietiging van het nazisme met zijn wortels is onze leus. De opbouw van een nieuwe wereld van vrede en vrijheid is ons doel.[18]

Wie die wortels serieus neemt, kan niet stoppen bij de extreemrechtse partijen alleen. Ze lopen door het hele systeem van klassenheerschappij en oorlog, ook door het nette, liberale midden.

Bronnen

  1. Roger Griffin, The Nature of Fascism (1991). Griffin spreekt van “palingenetisch ultranationalisme”, naar het idee van een nationale wedergeboorte na een periode van verval. ↩
  2. Georgi Dimitrov, Het offensief van het fascisme en de taken van de Communistische Internationale, rapport op het Zevende Wereldcongres van de Communistische Internationale, Moskou, 2 augustus 1935. Vertaling van de citaten: Volkscentrum. ↩
  3. AFVN/Bond van Antifascisten, “Over ons”, afvn.nl. Zie ook het lemma “AFVN/Bond van Antifascisten” op de Nederlandstalige Wikipedia. ↩
  4. J.V. Stalin, “Over de internationale toestand”, Bolsjewik, september 1924. ↩
  5. Robert O. Paxton, The Anatomy of Fascism (New York: Knopf, 2004). ↩
  6. Benito Mussolini en Giovanni Gentile, La dottrina del fascismo (De doctrine van het fascisme), 1932. Vertaling van de citaten: Volkscentrum. ↩
  7. Verklaring van president Joe Biden over de onderhandelingen bij de Amerikaanse spoorwegen, Witte Huis, 28 november 2022. ↩
  8. Akkoord van Wassenaar (“Centrale aanbevelingen inzake aspecten van een werkgelegenheidsbeleid”), Stichting van de Arbeid, 24 november 1982. ↩
  9. V.I. Lenin, De taken van het proletariaat in onze revolutie (1917). Zie ook Lenin en Zinovjev, Socialisme en oorlog (1915). ↩
  10. Peter Struck, toespraak in de Duitse Bondsdag, 20 december 2002. ↩
  11. Josep Borrell, toespraak bij de opening van de Europese Diplomatieke Academie, Brugge, 13 oktober 2022. ↩
  12. Verklaring van de NAVO-top in Den Haag, 25 juni 2025. ↩
  13. Volkeren Voor Vrede, “Vredesmanifestatie! Tegen de NAVO-top 24-25 juni 2025 in Den Haag”, volkerenvoorvrede.nl. Zie ook AFVN, “Volkeren Voor Vrede, demonstraties NAVO-top 24 en 25 juni”, afvn.nl. ↩
  14. Jasbir K. Puar, Terrorist Assemblages: Homonationalism in Queer Times (2007). ↩
  15. Sara R. Farris, In the Name of Women's Rights: The Rise of Femonationalism (2017). ↩
  16. Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten, Geen tweederangsburgers (2020). ↩
  17. Memorandum van overeenstemming tussen de Europese Unie en Tunesië, ondertekend in Tunis op 16 juli 2023. ↩
  18. Eed van Buchenwald, uitgesproken door de overlevenden van het concentratiekamp Buchenwald op 19 april 1945. Vertaling: Volkscentrum. ↩

Verder geraadpleegd