Volkscentrum

Het Nederlandse vazalschap

Een ongemakkelijke vergelijking, of een eerlijke

Publicatie: mei 2026

I. Inleiding

Als we het over Belarus hebben, zijn we het er allemaal over eens. Het is geen echte soevereine staat. Buitenlandse beslissingen worden in Moskou genomen, het militaire apparaat is verweven met dat van Rusland, de economie hangt aan Russische olie en gas, en Loekasjenko zelf wordt door Westerse analytici beschreven als “vazal” of “marionet” van Poetin. Carnegie Endowment, Chatham House, en talloze andere mainstream-instituten gebruiken die termen openlijk. Het is bondige analyse, en in dit geval ook tamelijk juist.

Maar zodra je dezelfde vragen op Nederland toepast, gebeurt er iets vreemds. De woorden verdwijnen. We worden geen “vazal” van de Verenigde Staten genoemd, maar een “trouwe bondgenoot”. Onze militaire afhankelijkheid heet “Atlantische samenwerking”. Onze economische verwevenheid heet “open markteconomie”. Onze gehoorzaamheid aan Amerikaanse exportbeperkingen heet “verantwoordelijk handelsbeleid”.

Het is dezelfde structurele relatie, maar dan met andere woorden. En als het gaat om de feitelijke vraag — wie bepaalt het Nederlandse buitenlands beleid, wie controleert ons defensiematerieel, wie schrijft onze exportregels — is het verschil tussen Belarus en Nederland minder groot dan we onszelf willen toegeven.

Dit artikel test die hypothese systematisch. Wat maakt een land een vazal? En als we de criteria die Westerse analytici op Belarus toepassen, eerlijk op Nederland leggen, hoe staan wij er dan voor? Het ongemakkelijke antwoord is: niet zo veel anders. En precies dat ongemak verklaart waarom we het onszelf nooit zo formuleren.

II. Wat maakt een land een vazal?

Het woord “vazal” komt uit het feodale Europa. Een vazal was geen slaaf en geen onderdaan, maar een formeel zelfstandige heer die bescherming en gunsten kreeg van een hogere heer in ruil voor trouw, militaire dienst, en gehoorzaamheid in cruciale beslissingen. Vazallen hadden hun eigen vlag, hun eigen leger, hun eigen rechtbanken. Maar wie écht beslist op de momenten die ertoe doen, was niet de vazal zelf.

In de hedendaagse internationale betrekkingen leeft het woord voort, vooral in analyses van staten die formeel soeverein zijn maar in de praktijk hun belangrijkste beslissingen aan een grotere mogendheid hebben gedelegeerd. Het Carnegie Endowment formuleert het zo: een land waarvan de leider “formeel de macht behoudt maar feitelijk vazal van een buitenlandse mogendheid is geworden” [1]. Chatham House definieert Belarus als vazal omdat het strategisch buitenlands beleid, militaire infrastructuur en economische afhankelijkheid samenkomen in één richting: Moskou [2].

Een werkbare set criteria valt daaruit te destilleren:

• Het buitenlands beleid wordt feitelijk in een vreemde hoofdstad gecoördineerd, niet in de eigen.
• Militaire infrastructuur (basis, wapens, kernarsenaal) is verweven met die van de bovenliggende mogendheid, en het gastland mist controle over inzet.
• De economie is structureel afhankelijk van energie-, technologie- of handelsstromen die door de bovenliggende mogendheid worden bepaald.
• De heersende klasse in eigen land profiteert van de afhankelijkheidsrelatie en heeft er geen belang bij die te doorbreken.
• De afhankelijkheid wordt gepresenteerd als “natuurlijke samenwerking” of “bondgenootschap”, waardoor zij niet ter discussie staat.

Het is geen wetenschappelijke definitie, maar het is bruikbaar. En het is precies het raster waarmee Nederlandse en Westerse instituten Belarus analyseren. Laten we datzelfde raster nu eerlijk op Nederland leggen.

III. Buitenlands beleid: wie beslist?

Begin bij het meest zichtbare. Op 28 februari 2026 startten de Verenigde Staten samen met Israël een oorlog tegen Iran. Nederland werd niet vooraf geraadpleegd. Het kabinet veroordeelde de aanvallen niet, voorkwam ze niet, en stelde geen vragen over de gevolgen voor Nederlandse burgers. De Nederlandse regering kon niet zeggen wanneer dit haar oorlog was en wanneer niet. Aan de pomp betaalde de gemiddelde automobilist één tot twee tientjes extra per volle tank [3], gas verdubbelde in prijs [4], maar over de oorlog zelf had Nederland geen positie in te nemen. Wij waren afnemer van de gevolgen.

Verdere voorbeelden zijn talrijk. Toen de eerste Trump-regering druk uitoefende op Nederland om ASML geen geavanceerde lithografie-machines naar China te laten leveren, gaf het Nederlandse kabinet uiteindelijk toe. Onderzoekers die het besluitvormingsproces hebben gereconstrueerd, beschrijven het in vergelijkbare termen als bij Belarus: een nationaal industrieel belang werd ondergeschikt gemaakt aan een buitenlandse beleidsagenda [5]. Toen Trump in zijn tweede termijn de zogeheten Foreign Direct Product Rule wilde uitbreiden, betekende dat in feite dat álle producten met enige Amerikaanse component aan Amerikaanse jurisdictie zouden vallen. De auteurs van een recente Nederlandse studie concluderen kortweg: “ASML en de Nederlandse regering zouden niet langer de export van nationale halfgeleidertechnologie controleren” [6]. De Nederlandse soevereiniteit over haar belangrijkste technologische sector werd in Washington besloten, niet in Den Haag.

De Nexperia-casus van eind 2025 maakte het nog explicieter. De Chinese eigenaar van de Nijmeegse chipsfabrikant werd onder Amerikaanse druk door het kabinet aan de kant gezet. Het kabinet noemde dat “nationaal veiligheidsbelang”, maar de feitelijke richting van het besluit kwam uit Washington [7]. Dat is geen soeverein buitenlandbeleid. Dat is een buitenlandbeleid dat op cruciale momenten elders wordt geschreven.

Vergelijk: Loekasjenko coördineert zijn buitenlandse positie met Moskou en kan op cruciale momenten niet tegen Russische belangen ingaan. Het Nederlandse kabinet coördineert haar buitenlandse positie met Washington en kan op cruciale momenten niet tegen Amerikaanse belangen ingaan. De steile retoriek verschilt; de praktijk verschilt minder.

IV. Militaire infrastructuur: wiens wapens?

Hier wordt de parallel pijnlijk precies. Sinds 2023 stelt Rusland tactische kernwapens op in Belarus. Naar schatting enkele tientallen B61-vergelijkbare warheads, onder Russische controle. Belarus heeft de wapens op zijn grondgebied, maar mag ze niet zelfstandig inzetten. De controle blijft bij Moskou. Westerse instituten beschrijven dit unaniem als een vazal-typisch arrangement: het gastland draagt de risico’s, het overschrijdt de eigen non-proliferatiebeloftes, maar heeft geen finaal woord over inzet [8].

Op vliegbasis Volkel liggen sinds de jaren zestig Amerikaanse kernwapens. Het gaat om ongeveer 22 B61-bommen [9]. De Nederlandse regering bevestigt noch ontkent hun aanwezigheid, ook al hebben oud-premiers Lubbers en Van Agt het toegegeven, ook al staat het in uitgelekte NAVO-documenten, ook al weet iedereen het. Het is een typisch vazal-arrangement: een fictie van soevereiniteit ophouden terwijl iedereen de werkelijkheid kent. Belangrijker nog: Zembla heeft via parlementair onderzoek vastgesteld dat Nederland geen vetorecht heeft afgedwongen over de inzet van die wapens [10]. De finale beslissing over of vanaf Nederlands grondgebied een Amerikaans kernwapen wordt afgevuurd, ligt niet in Den Haag.

Putin verklaarde bij de plaatsing van Russische kernwapens in Belarus expliciet: “Wij doen wat zij al decennia doen. Zij hebben bondgenoten in bepaalde landen en trainen hun bemanningen. Wij gaan hetzelfde doen” [11]. Putin gebruikte Volkel, Kleine-Brogel, Büchel, Aviano en Incirlik letterlijk als model en rechtvaardiging voor wat hij in Belarus deed. Hij heeft daar formeel-juridisch een punt. Het arrangement in Volkel en het arrangement in Asipovichy zijn structureel sterk gelijkend. In beide gevallen: vreemde mogendheid stalt nucleaire wapens op buitenlands grondgebied, het gastland traint piloten, controle over inzet blijft bij de stationerende mogendheid, en het gastland zwijgt over operationele details.

Het verschil is dat wij Belarus daarop terecht aanspreken, en onszelf niet.

Dan het conventionele materieel. Tussen 2020 en 2024 haalde Nederland meer dan negentig procent van zijn defensiematerieel uit de Verenigde Staten. Alleen Montenegro was nog afhankelijker [12]. De F-35 is het paradepaardje: 46 toestellen, draaiend op Amerikaanse software, die zonder Amerikaanse medewerking “bij het schroot” kan, zoals militair-historicus Christ Klep het uitdrukte [13]. De Nederlandse staatssecretaris van Defensie houdt vol dat Nederland “volledige operationele soevereiniteit” heeft over deze toestellen, een claim die door vrijwel alle onafhankelijke experts wordt weersproken [14]. Het is de soevereiniteitsfictie waar het hele vazalsysteem op draait: ja, je bent de eigenaar; nee, je beslist niet alleen wanneer en hoe.

De NAVO-defensienorm van 5 procent bbp die in juni 2025 werd doorgedrukt, staat in dit licht in een ander daglicht. Het Economisch Statistische Berichten constateerde dat die verhoging “nu vooral de Amerikaanse handelsbelangen dient” [15]. De Europese defensie-industrie zit al aan de capaciteitsgrens. Extra budget kan op korte termijn dus alleen bij Amerikaanse fabrikanten terecht: Lockheed Martin, Raytheon, Boeing, General Atomics. Belastinggeld vloeit zo van Nederlandse burgers naar Amerikaanse defensieconcerns die vervolgens lobbyen voor de oorlogen waar Nederland aan de pomp opnieuw voor betaalt. Een gesloten circuit. De Nederlandse arbeidersklasse betaalt tweemaal: voor de wapens, en voor de oorlogen waarin die wapens worden ingezet.

Belarus-Russische verwevenheid is herkenbaar. Nederlands-Amerikaanse verwevenheid is hetzelfde fenomeen, met betere PR.

V. Economische afhankelijkheid

Belarus haalt zijn olie, gas en goedkope leningen uit Rusland. Wanneer Moskou aan de geldkraan draait, voelt Minsk dat direct. Dat is een vorm van structurele afhankelijkheid die de Belarussische heersende klasse politiek gevoelig maakt voor Russische voorkeuren, ook zonder dat Moskou ooit een expliciete eis hoeft te formuleren.

Nederland kent ditzelfde patroon, alleen verspreid over meer kanalen. Europese bedrijven besteden jaarlijks circa 264 miljard euro aan Amerikaanse cloud- en softwarediensten [16], en 74 procent van de beursgenoteerde Europese bedrijven is afhankelijk van Amerikaanse diensten [17]. Onder de Amerikaanse Cloud Act kan Washington in bepaalde omstandigheden toegang eisen tot data van Amerikaanse bedrijven, ongeacht waar die data is opgeslagen of van wie. Nederlandse ziekenhuizen, gemeenten en delen van de rijksoverheid draaien dus op infrastructuur waarover een buitenlandse mogendheid jurisdictie claimt [18]. Onze data — patiëntendossiers, belastinggegevens, gemeenteadministraties — zijn juridisch toegankelijk voor een buitenlandse overheid op een manier die niet wederkerig is. Geen enkel Amerikaans ziekenhuis draait op Nederlandse cloud.

Vanaf april 2025 raakten de Trump-importheffingen de Nederlandse machinebouw, chemische industrie en olie-industrie direct [19]. De Verenigde Staten zijn een van de vijf grootste handelspartners van Nederland: in het derde kwartaal van 2024 ging 5 procent van de Nederlandse goederenuitvoer naar de VS, en 9 procent van de import kwam uit Amerika [20]. Maar de blootstelling is veel groter dan die directe cijfers suggereren. Volgens een ESB-analyse van eind 2025 verdient Nederland indirect, via toelevering aan Ierland, Duitsland, België en andere EU-partners die exporteren naar de VS, structureel mee aan de Amerikaanse markt — en draagt het dus ook indirect het risico van Amerikaans handelsbeleid [21]. Die afhankelijkheid is geen vrije keuze van Nederlandse bedrijven. Het is een ingebakken structuur die Nederland kwetsbaar maakt voor besluiten die in Washington worden genomen.

Toen het CDA in het Kamerdebat van 22 april 2025 ronduit stelde dat de Verenigde Staten geen betrouwbare partner meer zijn [22], was dat een sensationeel moment dat vrijwel onmiddellijk weer uit het publieke debat verdween. Een centrum-rechtse coalitiepartij erkende publiekelijk de afhankelijkheidsrelatie, maar trok daar geen logische conclusie uit. Dat patroon — erkennen, schouderophalen, doorgaan — is óók typisch voor vazal-arrangementen. De afhankelijkheid is geen geheim. Zij wordt alleen niet politiek serieus genomen.

VI. De Nederlandse heersende klasse profiteert

Een vazalrelatie zou onhoudbaar zijn als de elite van het gastland er niets aan had. Loekasjenko profiteert van Russische subsidies, Russische olie tegen vriendprijzen, en Russische rugdekking tegen zijn eigen bevolking. Daarom is hij bereid de afhankelijkheid te accepteren, zelfs als zij Belarus internationaal isoleert. Het is een ruil: jouw kostbare soevereiniteit voor mijn voortbestaan en mijn klassenpositie.

Nederlandse elites maken een vergelijkbare ruil, alleen met een ander coupon. Multinationals als Shell, Unilever, Heineken en ASML hebben hun belangrijkste markten, kapitaalrelaties en juridische structuren grotendeels in dollars en in de Atlantische orde. Nederlandse pensioenfondsen — onze grootste financiële instellingen — beleggen miljarden in Amerikaanse aandelen en obligaties. Het Nederlandse bedrijfsleven, en met name de twee procent dat multinational is, leverde in 2022 ongeveer 37 procent van alle werkgelegenheid in het land [23]. Deze bedrijven hebben er materieel belang bij dat de Atlantische orde stabiel blijft, niet bij Nederlandse strategische autonomie.

Hetzelfde geldt voor het bestuurlijke en militaire apparaat. Buitenlandse Zaken, Defensie, AIVD en MIVD zijn diep verweven met hun Amerikaanse tegenhangers. Carrière maken in die wereld vereist een Atlantische oriëntatie. Wie pleit voor Europese militaire autonomie of voor terughoudendheid jegens de VS, maakt geen carrière in Den Haag of in Brussel.

De ruil is duidelijk. Voor de Nederlandse arbeidersklasse betekent dat: zij betaalt aan de pomp voor oorlogen die zij niet kiest, betaalt belastinggeld aan Amerikaanse defensieconcerns, en draait op digitale infrastructuur waarover Washington jurisdictie claimt. Voor de Nederlandse heersende klasse betekent het: stabiele afzetmarkten, stabiele kapitaalstromen, en een betrouwbaar imperialistisch dak boven het hoofd. De klassendimensie van het Nederlandse vazalschap is helder. Het is een arrangement dat door de Nederlandse elites wordt ervaren als normaal, omdat zij ervan profiteren.

VII. De ongemakkelijke vergelijking, eerlijk

Op dit punt zal een goed-bedoelende lezer protesteren: “Ja maar Belarus is een dictatuur die opposanten martelt. Nederland niet.” Dat klopt, en dat is belangrijk. De parallel die ik hier trek, gaat niet over binnenlandse repressie. Hij gaat niet over de vraag of de Nederlandse regering “net zo erg” is als die van Loekasjenko. Nederland heeft verkiezingen, rechterlijke toetsing, vrije pers, vrijheid van meningsuiting. Dat zijn werkelijke en belangrijke verschillen, en zij moeten niet kleiner gemaakt worden dan ze zijn.

Maar het feit dat Nederland binnenlands meer vrijheid kent dan Belarus, zegt niets over de internationale positie van Nederland tegenover de VS. Dat zijn twee aparte kwesties. Een land kan binnenlands democratisch zijn en tegelijk internationaal afhankelijk. Dat is precies de positie waarin Nederland zich bevindt. De democratische rechten van Nederlanders zijn écht. Maar zij staan los van het vermogen om als land zelfstandig te beslissen over buitenlands beleid, militaire inzet, en strategische economische sectoren.

Er is nog een tweede tegenwerping die ik wil voor zijn: dat dit verhaal de bedoeling zou hebben Nederland te bewegen richting Rusland of China. Dat is uitdrukkelijk niet het argument. Het argument is dat élke asymmetrische afhankelijkheid een vorm van vazalschap is, ongeacht wie de bovenliggende mogendheid is. Een land dat afhankelijkheid van Washington vervangt door afhankelijkheid van Moskou of Beijing, ruilt het ene vazalschap voor het andere. Het socialistische antwoord is geen wissel van meester. Het is zelfstandigheid.

Een derde nuance, die ik niet wil verzwijgen: zelfs Loekasjenko heeft op cruciale momenten Russische druk weerstaan. Hij heeft geweigerd Belarussische troepen rechtstreeks naar Oekraïne te sturen. Dat was een opmerkelijk staaltje vazal-zelfstandigheid binnen een formeel afhankelijke relatie. De vraag is dan: kan een toekomstig Nederlands kabinet hetzelfde zeggen over een toekomstige Amerikaanse oorlog die de Verenigde Staten van Nederland verwachten te steunen? Heeft de Nederlandse regering ooit een grote oorlog van de VS publiekelijk geweigerd? Het ongemakkelijke antwoord is: zelden tot nooit. Het verzet tegen de Irak-oorlog kwam grotendeels van de bevolking, niet van het Haagse politieke midden, en uiteindelijk gaf het kabinet politieke steun.

Wij meten Belarus met een meetlat. Diezelfde meetlat geeft, op de internationale dimensie, een Nederlandse score die ongemakkelijk hoog is.

VIII. Het socialistische antwoord: zelfstandigheid, geen nieuwe meester

De marxistisch-leninistische traditie heeft hier iets eigens bij te dragen, namelijk een uitgewerkte conceptie van nationale zelfstandigheid die nadrukkelijk niet uitloopt op autarkie of nationalistisch isolement. De Koreaanse Juche-filosofie onderscheidt drie dimensies van zelfstandigheid: politieke onafhankelijkheid (chaju), economische zelfstandigheid (charip) en militaire zelfverdediging (chawi) [24]. Kim Il Sung formuleerde het principe bondig: afhankelijkheid van buitenlandse machten is de weg naar nationale ondergang [25].

Cruciaal is wat Juche níet zegt. Kim Jong Il stelde expliciet dat nationale onafhankelijkheid niet in strijd is met internationalisme maar er juist de basis van vormt, en dat zelfvoorziening niet hetzelfde is als isolement [26]. Een soeverein land kan handelen, samenwerken, en bondgenootschappen aangaan. Het is alleen niet structureel afhankelijk van één bovenliggende mogendheid voor zijn cruciale beslissingen. Dat onderscheid is precies het verschil tussen een soevereine staat en een vazalstaat.

Voor Nederland betekent dit een aantal concrete dingen die niet radicaal zijn maar die door de huidige politieke consensus structureel worden geblokkeerd:

• Eigen publieke cloudinfrastructuur opbouwen, weg van Microsoft, Amazon en Google. De plannen voor een rijkscloud die het vorige kabinet startte, moeten worden versneld en uitgebreid [27]. Dit is geen anti-Amerikaans gebaar, het is gewoon de minimum-eis voor soevereiniteit over Nederlandse overheidsdata.
• Bij defensie overschakelen op Europees geproduceerd materieel. Niet uit ideologische voorkeur, maar omdat zelfs een neutrale beoordeling van “operationele soevereiniteit” Europees materieel verkiest boven Amerikaans materieel met software-afhankelijkheid en “kill switches”. De geplande Patriot-productielijn in Zuid-Duitsland is een eerste stap.
• Strategisch industriebeleid op de gebieden waar Nederland sterk is: halfgeleiders via ASML, waterbouw, voedselproductie, chemische industrie. Niet om die af te schermen, maar om te voorkomen dat de export- en serviceregels in Washington worden geschreven.
• Een buitenlandbeleid dat de bereidheid heeft om op specifieke kwesties tegen Amerikaanse voorkeuren in te gaan, juist op momenten dat het ertoe doet. Niet als spierballenvertoon, maar als operationele test van de eigen soevereiniteit. Een soevereiniteit die niet wordt geoefend, verdampt.

Dit zijn geen utopische voorstellen. Het zijn precies de dingen die mainstream-beleidsexperts als Bert Hubert, Francesca Bria en de economen achter het Europese EuroStack-initiatief al jaren bepleiten. Wat een socialistisch perspectief eraan toevoegt, is de erkenning dat dit een klasseproject is. Het is in het belang van de Nederlandse arbeidersklasse dat Nederland niet verder afglijdt in een vazalpositie. Het is in het belang van de Nederlandse heersende klasse dat het wel gebeurt. Daar zit de echte politieke breuklijn.

IX. Conclusie

Wij noemen Belarus een vazalstaat omdat zijn buitenlands beleid in Moskou wordt gecoördineerd, zijn militaire infrastructuur is verweven met Russische structuren, zijn economie afhankelijk is van Russische stromen, en zijn heersende klasse er belang bij heeft de afhankelijkheid in stand te houden. Wij noemen Nederland geen vazalstaat omdat we de woorden hebben gereserveerd voor anderen. Maar als we onze eigen meetlat eerlijk op onszelf toepassen, blijkt dat de structurele relatie tussen Nederland en de Verenigde Staten niet wezenlijk anders is. Andere meester, ander cultureel pakket, ander discours, maar dezelfde grondvorm.

Dat is niet leuk om te lezen, en het is niet leuk om te schrijven. Maar het is wel een eerlijker beginpunt voor het Nederlandse debat over soevereiniteit dan de huidige consensus, die elke vraag in die richting wegwuift als “anti-Atlantisch” of “naïef”. Het zou bevrijdend kunnen werken om de eigen positie zo helder te zien als wij Belarus zien. Dan wordt ook helder wat er anders kan.

Een soevereiniteit die naam waardig is, vraagt om de bereidheid om “nee” te zeggen tegen de bovenliggende mogendheid op een moment dat het werkelijk telt. Heeft Nederland die bereidheid? Tot dusver: zelden. Bouwen we eraan? Tot dusver: nauwelijks. Is dat onveranderlijk? Nee. Maar verandering begint met het serieus nemen van wat de werkelijke positie is. Het begint met het durven uitspreken van het ongemakkelijke woord. Wij zijn een vazalstaat. En dat hoeft niet zo te blijven.

Bronvermelding

[1] Judy Asks: Is Belarus's Sovereignty Over?, Carnegie Endowment for International Peace, geraadpleegd via: https://carnegieendowment.org/europe/strategic-europe/2022/02/judy-asks-is-belaruss-sovereignty-over

[2] Chatham House, How to turn Belarus from a Russian ally into a European asset, geraadpleegd via: https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2026-03/how-turn-belarus-russian-ally-european-asset

[3] EW Magazine, Van hogere energieprijzen tot stagflatie: de Iran-oorlog raakt de economie steeds harder, maart 2026, geraadpleegd via: https://www.ewmagazine.nl/economie/achtergrond/2026/03/oorlog-midden-oosten-hogere-benzineprijzen-inflatie-nederland-1550318/

[4] De Nederlandsche Bank, Oorlog in het Midden-Oosten: impact op de Nederlandse economie, april 2026, geraadpleegd via: https://www.dnb.nl/algemeen-nieuws/nieuws-2026/oorlog-in-het-midden-oosten-impact-op-de-nederlandse-economie/

[5] Managing Dual-Use Technology in an Era of Great Power Competition, Contemporary Issues in Air and Space Power, februari 2026, geraadpleegd via: https://ciasp.scholasticahq.com/article/156471-managing-dual-use-technology-in-an-era-of-great-power-competition

[6] Idem (Foreign Direct Product Rule en de implicaties voor Nederlandse soevereiniteit)

[7] Financial Focus ABN AMRO, Tussen twee reuzen – Europa's lange weg naar digitale zelfstandigheid, december 2025, geraadpleegd via: https://financialfocus.abnamro.nl/actueel/tussen-twee-reuzen-europas-lange-weg-naar-digitale-zelfstandigheid/

[8] ICAN, Nuclear weapons in Belarus: What we Know, geraadpleegd via: https://www.icanw.org/nuclear_weapons_in_belarus_what_we_know

[9] NOS, Publiek geheim na blunder zwart-op-wit: kernwapens in Volkel, juli 2019, geraadpleegd via: https://nos.nl/artikel/2293723-publiek-geheim-na-blunder-zwart-op-wit-kernwapens-in-volkel

[10] Zembla, Nederland heeft niks te zeggen over inzet atoombommen in Volkel, BNNVARA, november 2019, geraadpleegd via: https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/nederland-heeft-niks-te-zeggen-over-inzet-atoombommen-in-volkel

[11] Putin geciteerd in NPR, Putin says Russia will station tactical nuclear weapons in Belarus, 25 maart 2023, geraadpleegd via: https://www.npr.org/2023/03/25/1166089485/putin-russia-tactical-nuclear-weapons-belarus

[12] Financial Times, zoals geciteerd in ESB, juni 2025 (Nederland >90% defensiematerieel uit de VS, 2020–2024)

[13] Follow the Money, Onze krijgsmacht is vleugellam zonder de Amerikaanse wapenindustrie, april 2025, geraadpleegd via: https://www.ftm.nl/artikelen/krijgsmacht-vleugellam-zonder-amerikanen

[14] De Correspondent, Europa blijft voorlopig afhankelijk van Amerikaanse wapens – en dat is niet zonder risico, april 2025, geraadpleegd via: https://decorrespondent.nl/16012/europa-blijft-voorlopig-afhankelijk-van-amerikaanse-wapens-en-dat-is-niet-zonder-risico/

[15] Economisch Statistische Berichten (ESB), Vijf procent aan defensie uitgeven dient nu vooral de Amerikaanse handelsbelangen, juni 2025, geraadpleegd via: https://esb.nu/vijf-procent-aan-defensie-uitgeven-dient-nu-vooral-de-amerikaanse-handelsbelangen/

[16] Computable, Zo ontzettend veel besteedt Europa aan Amerikaanse cloudreuzen, juli 2025, geraadpleegd via: https://computable.nl/e-magazine/editie-05-2025/pagina-04-zo-ontzettend-veel-besteedt-europa-aan-amerikaanse-cloudreuzen/

[17] Dutch IT Leaders, EU kan niet zonder Amerikaanse tech, 11 februari 2026, geraadpleegd via: https://www.dutchitleaders.nl/news/724565/eu-lidstaten-afscheid-van-amerikaanse-tech-is-onrealistisch

[18] SolidBE, Waarom Europa haar digitale soevereiniteit niet kan outsourcen aan Amerikaanse techgiganten, 28 januari 2026, geraadpleegd via: https://solidbe.nl/blog/artikelen/waarom-europa-haar-digitale-soevereiniteit-niet-kan-outsourcen-aan-amerikaanse-techgiganten/

[19] Centraal Bureau voor de Statistiek, Trumps eerste handelsoorlog en de Nederlandse toeleveringsketen, Internationaliseringsmonitor 2025-II, geraadpleegd via: https://longreads.cbs.nl/im2025-2/trumps-eerste-handelsoorlog-en-de-nederlandse-toeleveringsketen/

[20] De Nederlandsche Bank, Netto import goederenhandel met VS krimpt, oktober 2025, geraadpleegd via: https://www.dnb.nl/algemeen-nieuws/statistiek/2024/netto-import-goederenhandel-met-vs-krimpt/

[21] Economisch Statistische Berichten, Nederland is via derde landen sterk blootgesteld aan handelsbeleid VS, december 2025, geraadpleegd via: https://esb.nu/nederland-is-via-derde-landen-sterk-blootgesteld-aan-handelsbeleid-vs/

[22] Tweede Kamer der Staten-Generaal, Trumps importtarieven voor de Europese Unie, debatverslag 22 april 2025, geraadpleegd via: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/kamer_in_het_kort/trumps-importtarieven-voor-de-europese-unie

[23] CBS, Nederland Handelsland 2024, geraadpleegd via: https://longreads.cbs.nl/nederland-handelsland-2024/nederland-handelsland-2024-export-import-en-investeringen-een-introductie/

[24] Britannica, Juche, geraadpleegd via: https://www.britannica.com/topic/Juche

[25] Kim Il Sung, geciteerd in Kim Il Sung Aphorisms, DPR Korea, Juche 108 (2019), geraadpleegd via: https://www.bannedthought.net/Korea-DPRK/KimIlSung/KimIlSung-Aphorisms-2019.pdf

[26] Kim Jong Il, On the Juche Idea, 1982

[27] De Correspondent, Loskomen van Amerikaanse tech, hoe doe je dat?, januari 2026, geraadpleegd via: https://decorrespondent.nl/16685/loskomen-van-amerikaanse-tech-hoe-doe-je-dat/c610825a-c944-042e-07f8-bb383da2e1ad